Wasze wyprawy

Uzbeckie wspominki

Jezioro Nefrytowe

fot.: igebski

Jezioro Nefrytowe
Relacja z dwutygodniowego objazdu Uzbekistanu: Taszkient, Samarkanda, Buchara, Sahrisabz, Dolina Fergany, Nukus, Boysun, Jezioro Nefrytowe, Aydarkul, Jezioro Aralskie i inne.

Wtorek, 13 lipca Temperatura 34 stopnie. O ósmej wyjeżdżamy z Taszkentu. Na trasie widać sporo osiedli z identycznymi domkami. Budowane są przez państwo. Prezydent Shavkat Mirziyoyev obiecał bowiem mieszkania dla wszystkich obywateli i z tej obietnicy stara się wywiązywać. Po półtorej godziny jazdy wysiadamy z autokaru. Planowaliśmy krótki trekking do Jeziora Nefrytowego na terenie Czatkalskiego Parku Narodowego. W położonym w odległości około 80 kilometrów od Taszkentu Charvaku wynajęliśmy osobowe łady niwy, które miały zawieźć nas do mniejszego z dwóch jezior, znanych także pod nazwą Urungacz. Przez pierwsze kilkanaście kilometrów asfaltowa szosa wiła się serpentynami nieopodal sztucznego zbiornika wodnego, powstałego po zbudowaniu tamy na rzece Piskom. Potem droga przekształcała się stopniowo w szutrową, by wreszcie stać się pełną kamieni i wybojów górską drożyną. Nasza leciwa łada mocno rzęziła, ale dziarsko pokonywała przeszkody. Do czasu! Kiedy wspięliśmy się na wysokość ponad 1200 m n.p.m. i podjazdy stały się bardziej strome, a na dodatek zaczął padać deszcz, dwa razy zdarzyło się, że potrzebna była pomoc w postaci liny holowniczej. Niestety, kiedy wreszcie dotarliśmy do wspomnianego jeziora, rozpętała się solidna burza. Ciemne niebo przecinały zygzaki błyskawic, huk grzmotów odbijał się echem wśród gór, a kamienistym szlakiem momentalnie popłynęły strumienie wody. O trekkingu w tym dniu można było zapomnieć. A szkoda, bo Jezioro Nefrytowe jest bardzo urokliwe. W drodze powrotnej w jednej z ład urwał się jakiś element zawieszenia. Niezbędne było jego zespawanie. Na szczęście kierowca mieszkał w pobliskiej wiosce i posiadał spawarkę. Kiedy on zajmował się naprawą uszkodzonego elementu, jego rodzina zaprosiła pasażerów pechowego auta do mieszkania. Niemal natychmiast na stole pojawił się tradycyjny czaj, różne sery, orzeszki, miód i plastry niezwykle słodkiego w tych stronach arbuza. Gospodarz, notabene emerytowany dyrektor szkoły, zabawiał niespodziewanych gości rozmową, a jego żona uśmiechem i gestami zachęcała do jedzenia. Nie był to jedyny przykład gościnności i życzliwości, z jaką spotkaliśmy się ze strony mieszkańców Uzbekistanu. Celowo nie piszę „Uzbeków”, bo mieszka tutaj także wielu Tadżyków, Kazachów oraz przedstawicieli innych nacji. Obiad jemy w restauracji w Charvaku. Na początek dostajemy sałatkę i chleb. Potem pożywną zupę o nazwie mastawa, szaszłyk barani oraz beszbarmak (dosłownie pięć palców). Są to szerokie płaty makaronu z drobno siekanym mięsem wołowym. Wieczorem wybieramy się do centrum Taszkentu w tym samym składzie, w którym zwiedzaliśmy Rygę. Najpierw jedziemy autobusem nr 30, a potem trzema liniami metra (bilet 1 400 sumów). Przechodzimy przez mały park i dochodzimy do Placu Timura. Tu mała dygresja. Co zwróciło moją szczególną uwagę w Uzbekistanie? Otóż w całym kraju, w przeciwieństwie do sąsiedniego Tadżykistanu, nie ma ani jednego pomnika Lenina. Stoją za to trzy pomniki Timura Chromego (Tamerlana). Na tym w Taszkencie emir przedstawiony jest na koniu, w Samarkandzie siedzi na tronie, a w Shahrisabz (gdzie się urodził) uwieczniono go na stojąco. Współczesny Uzbekistan chętnie odwołuje się do tradycji Timurydów, choć tak naprawdę plemiona uzbeckie osiedliły się tu już po śmierci Tamerlana. Ze stacji metra do hotelu wróciliśmy prywatnym autem, którego kierowca zażyczył sobie 50 tysięcy sumów za kurs, czyli po dolarze od głowy. Korzyść obopólna: on zarobił, a my nie musieliśmy szukać autobusu. Środa, 14 lipca Pobudka o piątej. Godzinę później wyjazd busami Hyundai w kierunku Doliny Fergany. Jedziemy serpentynami przez przełęcz (1700 m n.p.m.) w górach Tienszan. Przejeżdżamy przez kilka krótkich tuneli. Na wielu stromych odcinkach widać boczne ślepe dróżki odbiegające od szosy w górę. Są to drogi ucieczkowe, które można wykorzystać w razie awarii hamulców. Działają jak przeciwstok narciarski. Na trasie uwagę zwraca ogromna liczba samochodów marki Chevrolet. Szczególnie dużo jest mini busów Damas, pełniących funkcję popularnych marszrutek. W sumie nic dziwnego, gdyż Chevrolety wszelkiej maści już od lat produkowane są w Uzbekistanie. Kotlina Fergany to żyzne tereny rozciągające się na pograniczu Uzbekistanu, Tadżykistanu i Kirgistanu. W dorzeczu Syr-darii uprawia się winorośl, arbuzy, melony i bawełnę. Nie bez kozery obszar ten nazywany jest spichlerzem Azji Środkowej. Po prawie pięciu godzinach docieramy do Margilan. Odwiedzamy tu manufakturę jedwabiu Yodgorlik. Obserwujemy proces powstawania jedwabiu oraz ręcznego farbowania i tkania materiałów. Można tu nabyć wiele wyrobów z gwarancją autentyczności, czego nigdy nie da się powiedzieć o zakupach dokonywanych na bazarze. W pobliskim Rihstanie, słynącym z produkcji ceramiki, przyglądamy się ręcznemu wyrobowi naczyń z czerwonej gliny. Właściciel Said Ahmedow chwali się tysiącletnią tradycją swego zakładu. W Kokand mieliśmy zamiar zwiedzić Pałac Chanów. Niestety, nie wpuszczono nas do środka, gdyż za chwilę miała tu przybyć turecka delegacja z ministrem na czele. Mogliśmy tylko przez chwilę popatrzeć na fasadę gmachu, a na otarcie łez orkiestra oczekująca na gości zagrała nam jakiś utwór. W pobliskim Meczecie Juma (meczet piątkowy) powiedziano nam, że tam też przybędzie minister, więc możemy wejść za bramę tylko na pięć minut. Oczywiście po założeniu maseczek, pomiarze temperatury i dezynfekcji rąk. Tu jednak mieliśmy więcej szczęścia, bo kiedy weszliśmy do ogrodu, w centrum którego stał minaret, zainteresowała się nami szefowa (prawdopodobnie) muzeum wchodzącego w skład kompleksu i zaprosiła do zwiedzania. Meczet rozciąga się na długości 100 metrów wokół dziedzińca. Jego sklepienie jest wsparte 98 zdobionymi kolumnami z drewna sekwoi. Przeszliśmy przez cały meczet i muzeum, minęliśmy stoły z jedzeniem i rozwinięty dywan, a tureckiego ministra nadal nie było widać. Kawalkadę aut z migającymi kogutami na dachach ujrzeliśmy dopiero wtedy, gdy już odjeżdżaliśmy. Tego dnia przejechaliśmy ponad siedemset kilometrów. Wieczorem odbyliśmy z Beatą i Arturem krótki spacer po okolicy hotelu. Pod drodze skosztowaliśmy piwa o charakterystycznej nazwie CCCP, a na koniec kupiliśmy i przytargaliśmy do hotelu olbrzymiego arbuza. W nocy dokuczał mi ból kręgosłupa. Zdarza mi się to często po długich przejazdach, a w ostatnich dniach spędziłem wiele godzin na siedzeniach różnych środków komunikacji. Czwartek, 15 lipca Od rana zwiedzanie zabytków Taszkentu. Najpierw udajemy się do kompleksu Hast Imam. Akurat do meczetu przyjeżdża jakaś ważna figura, bo towarzyszy jej radiowóz na sygnale i niewielka świta osób towarzyszących. Ktoś mówi, że to prezydent Uzbekistanu. Robię mu zdjęcia podczas modłów, a potem porównuję z tymi w sieci. Niestety, niepodobny. Oglądamy Medresę Barak Chana i podziwiamy w bibliotece medresie Mui-Muborak najstarszy egzemplarz Koranu, a właściwie jego jedną trzecią, bo nie jest on zachowany w całości. Kategorycznie przestrzega się tutaj zakazu robienia zdjęć. Jeśli wierzyć legendzie, to w skrzyni pod Koranem znajduje się włos proroka Mahometa... Jeszcze krótki spacer po starej dzielnicy, wizyta na bazarze (zupa szurba 15 sumów, herbata 2) i udajemy się na dworzec południowy (Janubiy). Tu tradycyjne w krajach azjatyckich skanowanie bagażu i stemplowanie biletów przed wejściem do budynku. Uzbekistan to państwo milionerów. Niestety, w większości pozornych, bo milion tutejszych sumów to wartość zaledwie stu dolarów. Akurat tyle wystarczyło mi na drobne wydatki podczas dwutygodniowej podróży po tym ciekawym i pełnym kontrastów kraju. Za dwa tysiące sumów można tu nabyć chlebek (non), czyli popularną w Azji Środkowej lepioszkę lub skorzystać z publicznej toalety. Te ostatnie trafiają się też po tysiąc sumów, ale ich standard pozostawia często wiele do życzenia. Z reguły są to przybytki, w których pewne czynności fizjologiczne wykonuje się w pozycji "na narciarza". Za śmieszne dla nas pieniądze można też pojeździć taszkienckim metrem. Bilet za 1400 sumów (około 60 groszy) pozwala na przejazd z przesiadkami wszystkimi trzema liniami metra. Nieco droższy jest przejazd pociągiem w wagonie z miejscami do leżenia, tzw. plackarta. Na liczącej 1140 km trasie z Taszkentu do Nukusu "przyjemność" ta kosztuje 161 tys. sumów. Piszę w cudzysłowie o przyjemności, gdyż szesnaście godzin spędzonych w zaduchu nie da się zaliczyć do miłych odczuć. Pół biedy, jeśli w przedziale dało się uchylić górne okienko. Nie wszyscy jednak mieli taką możliwość. Każdy za to mógł zaobserwować pewien paradoks. Otóż stosowne komunikaty informują o zakazie picia alkoholu w pociągu. Wagony kontrolowane są przez konduktorów i policjantów. Jednoczenie zaś obnośni sprzedawcy wędrują z pełnymi torbami od przedziału do przedziału, oferując piwo i wódkę. To pierwsze po 18 tysięcy, czyli z ponad stuprocentową marżą. Za butelkę wódki chcą 40 tysięcy (w sklepie od 25 tysięcy). Przyznać jednak trzeba, że nie ma tu wielkiego pijaństwa. Nawet nasi rodacy, nie wylewający zwykłe za kołnierz, potulnie idą spać o godzinie 22. gdy w wagonie gaśnie światło. Jest cholernie gorąco, więc śpimy w samych koszulkach i nie możemy nadziwić się babuszce, która ubrana jest w bluzkę, sweter i jakiś kubrak bez rękawów. W moim przedziale jest Artur oraz Sylwia z Tomkiem. Trochę pijemy, trochę gramy w karty i w kości. Tomek jest emerytowanym szefem orkiestry wojskowej. Chodził do szkoły w Gdańsku. Piątek 16. lipca Po wyjściu z pociągu wsiadamy do autokaru i jedziemy do Muynak. Znajduje się tu małe Muzeum Ekologiczne i Etnologiczne. Zapoznajemy się tu wstępnie ze smutną historią degradacji Jeziora Aralskiego. Więcej dowiadujemy się z filmu „Jaki był Aral”. Dla władzy radzieckiej liczyła się przede wszystkim produkcja. Nieważne, jakim kosztem, byle szybko i dużo. W tym przypadku chodziło o uprawianie bawełny. Ta zaś - jak wiadomo - potrzebuje dużo wody. Nawadniano więc obficie pustynne tereny i na potęgę produkowano bawełnę. W efekcie Aral (źrenica oka), pozbawiony dopływu wody przez wyeksploatowane rzeki Amu-Daria i Syr-daria, wkrótce zaczął wysychać. W jeziorze było coraz mniej ryb. Rybacy tracili zajęcie. Wreszcie trzeba było zamknąć fabrykę konserw, która przez lata zaopatrywała rynek radziecki i nie tylko w rybne przetwory. Podczas wojny, podczas której poległo 400 tysięcy uzbeckich żołnierzy, produkcja szła na potrzeby armii. W wyniku katastrofy ekologicznej spowodowanej ludzką ręką Jezioro Aralskie, które było niegdyś czwartym na świecie pod względem wielkości, spadło na miejsce szesnaste. O jego dawnej wielkości przypominają smętne wraki kutrów, które tkwią w piaskach pustyni. W rejonie Muynaku naliczyłem ich 13, z czego 9 jest specjalnie wyeksponowane pod turystów, a pozostałe 4 nieco dalej na pustyni. Niegdyś było ich jeszcze więcej, ale zajęli się nimi skutecznie poszukiwacze złomu. Po południu wracamy do Nukusu. Trasa liczy około 200 km, głównie kiepską drogą. Obiad zjadamy w restauracji Karavan. Na przystawkę jest samsa, a na danie główne wspomniany już beszbarmak. Charakterystyczne, że w wielu lokalach w Uzbekistanie nie podaje się noży. Trzeba radzić sobie łyżką i widelcem. Piwo z beczki kosztowało w tej restauracji 7 tysięcy sumów. W markecie w Nukus za lokalny Sarbast (1,5 l) zapłaciłem 11 tysięcy, a za wodę o tej samej pojemności 3 000 sumów. Hotel tym razem z krzesłami, a nawet z lodówką. Na śniadanie obfity szwedzki stół. Sobota, 17 lipca Po śniadaniu odwiedzamy odległy o pól godziny jazdy od Nukusu cmentarz Mizdahan. Jest to jedna z najstarszych nekropolii w Azji. Jej historia sięga dwóch tysięcy lat. Niektóre odrestaurowane grobowce można obejrzeć od środka. Uwagę zwracają ogromne kopuły wykładane kaflami z majoliką. Cmentarzem opiekuje się starszy Karakałpak, który pobiera symboliczne opłaty za wstęp. Po powrocie do Nukusu zwiedzamy Muzeum Igora Sawickiego. Jego obecna siedziba mieści się w budynku zbudowanym zaledwie trzy lata temu. Można tu obejrzeć stroje Karakałpaków, obrazy i rzeźby. Sawicki, którego dziadek był Polakiem, własnym sumptem zebrał tysiące dzieł sztuki i doprowadził do otwarcia w 1966 roku Nukuskiego Muzeum Sztuki, zostając jego pierwszym dyrektorem, Wśród eksponatów wyróżniają się takie dzieła, jak alegoryczna rzeźba „Amudaria” i obraz „Byk” Wasyla Łysenki. Jadąc w stronę Chiwy zatrzymujemy się nieopodal Chilpyk nad Amu-Darią. Jest to zoroastriańska Wieża Milczenia. Zbudowana została na przełomie pierwszego wieku starej i naszej ery. Aż do arabskiej inwazji używana była jako rytualne miejsce składania zwłok zmarłych i wydawania ich na żer drapieżnym ptakom. Zoroastrianie wierzyli bowiem, że ciało jest nieczyste. Dlatego chowali w issuariach tylko gołe kości swoich bliskich. Wieża ma 65 metrów średnicy i jest wysoka na 15 metrów. Prowadzą do niej długie schody. Dalej mijamy widoczne z drogi ruiny Twierdzy Czerwonej (Kyzyl Kala). W czasach gdy kraina ta stanowiła centrum Chorezmu takich zamków z gliny i słomy było tu ponoć aż 55. Patrząc na spalone przez słońce rozległe połacie ziemi, trudno wyobrazić sobie, że kiedyś były tu żyzne gleby i bujnie kwitło życie. Nieco dłużej zatrzymujemy się przy pozostałościach Toprak Kala. Tę twierdzę odnalazł i opisał Siergiej Tołstow, szef rosyjskiej ekspedycji badawczej w 1938 roku. Około 30 kilometrów przed Chiwą znajduje się Urgencz, rodzinne miasto Anny German. Przyszła piosenkarka mieszkała tu co prawda bardzo krótko, ale ponieważ miejsce urodzenia zamieszcza się we wszelkich dokumentach, miasto to na dobre utrwaliło się w pamięci jej fanów. Do Chiwy dotarliśmy o osiemnastej. Starówka tego liczącego się na Jedwabnym Szlaku miasta jest obecnie strasznie rozkopana. Na niemal wszystkich ulicach wymieniana jest bowiem nawierzchnia. Podczas wędrówki do hotelu Zukhro (auta nie mogą wjeżdżać za mury ścisłego centrum, które w zasadzie całe jest traktowane jak muzeum) natrafiamy na orszak weselny. Panna młoda w białej mocno rozkloszowanej od dołu sukni chętnie pozowała do zdjęć. Jej małżonek był bardziej zdystansowany. Wieczorem udaliśmy się na górny taras restauracji Terassa, by przy lokalnych daniach tudzież napitkach podziwiać podświetlone zabytki. Przy stolikach siedziało sporo miejscowej młodzieży. Dziewczyny ubrane na ogół w stylu zachodnim. Rzadko która miała zakryte włosy, nie wspominając już o twarzy. Uzbekistan jest co prawda krajem muzułmańskim, ale dalekim od ortodoksji, co widać na każdym kroku. Tak łagodne, wręcz lajtowe, podejście do zasad wyznawanej wiary jest zresztą charakterystyczne dla byłych republik radzieckich na terenie Azji Środkowej. Oprócz naszej grupki ani w Terassie, ani na mieście nie widać było żadnych turystów. A przecież licząca 2 500 lat historii Chiwa jest jednym z głównych miast na szlaku turystycznych wypraw. A raczej była – przed pandemią. O ile w 2019 roku Uzbekistan odwiedziło około 5,5 tysiąca Polaków, o tyle w tym zaledwie kilka grup. Niedziela, 18 lipca Od rana zwiedzamy Chiwę. Nie będę tutaj silił się na opisy poszczególnych obiektów, gdyż zostały one już gruntownie i wielokrotnie opisane przez innych. Wspomnę tylko, że zobaczyliśmy medresę, która w czasach stalinowskich była więzieniem, a obecnie mieści się w niej hotel. Następnie niedokończony minaret (ma 29 zamiast planowanych 87 metrów wysokości). Dlaczego niedokończony? Ponieważ fundator zmarł, a tradycja mówi, że w takich przypadkach nie kontynuuje się rozpoczętych prac. Potem przespacerowaliśmy się do meczetu letniego z ładną majoliką, przeszliśmy przez cytadelę ze zdjęciami ukazującymi różne sposoby uśmiercania (sadzanie na pal, zakopywanie żywcem w ziemi głową do dołu). Mijając po drodze wiele straganów z pamiątkami zajrzeliśmy do meczetu piątkowego z X wieku (charakterystyczne 213 zdobionych kolumn z wiązu syberyjskiego). Nie mogliśmy tez pominąć bazaru mieszczącego się w byłym karawanseraju (nabyłem tam za 50 tysięcy sumów koszulkę z napisem Uzbekistan). Na końcu przeszliśmy przez harem i doszliśmy do Mauzoleum Pahlawana Mahmuda z XV w. Po obiedzie w Khiva Moon Toru (sziwit – łapsza z wrzątku) wyjechaliśmy do kolejnego z kluczowych uzbeckich miast, przez które przebiegał Jedwabny Szlak – Buchary. Droga, na początku prosta dwupasmowa, wiodła głównie przez pustynne tereny, pokryte kępkami traw i małych krzaczków. Potem przeszła w jednopasmową i pełną dziur. Widać jednak było także budowane właśnie nowe nitki trasy, więc pewnie wkrótce będzie się tam jechało bardziej komfortowo. Konstanty Rengarten, który obszedł w latach 1894-1898 niemal cały świat, w książce "Pieszo do Chin", obejmującej wędrówkę z Rygi, opowiada także o terenach obecnego Uzbekistanu: Siedemnastego sierpnia stanąłem w mieście Bucharze. Jest to bardzo nieschludne miasto, umieszczają chorych w ciasnych ulicach. Różnobarwny mur otacza miasto; jest on barwy niebieskiej, czerwonej, zielonej, żółtej i białej. Wielką ozdobą mieszkań bucharskich są hafty i piękne tkaniny ręcznej roboty. W osobnej dzielnicy tego miasta mieszkają sami Europejczycy. Dzisiaj ze starej Buchary zostało tylko około dwadzieścia procent. Nadal jednak można spotkać tu wspomniane przez Rentgartena piękne haftowane tkaniny. Nazywają się one suzani. Podobno tkane są głównie przez młode dziewczyny, które w ten sposób przygotowują sobie posag. Z Bucharą związana jest legendarna postać mędrca Hodży Nasreddina. Nikt nie wie do końca, czy w ogóle istniał, ale opowieści i anegdoty o nim krążą już od wielu wieków niemal w całej Azji, a nawet na Bałkanach. W Bucharze stoi pomnik przedstawiający Hodżę siedzącego na ośle. Ten ostatni charakterystycznie wykrzywia pysk, jakby chciał zrobić jakiś psikus. Znowu zatrzymujemy się hotelu mieszczącym się w dawnym karawanseraju. Jest to hotel Ohun . Poniedziałek, 19 lipca Śniadanie zjadamy przy stolikach rozstawionych na dworze. Tym razem serwowane. Temperatura nie przekracza 30 stopni, ale w ciągu dnia dojdzie do 40. Zwiedzanie zaczynamy od mauzoleum Ismaila Samaniego. Jest to budowla w kształcie sześcianu zwieńczonego kopułą. Ma 40 okien. Stajemy przy źródle biblijnego Hioba, który według podania miał wbić tu laskę w ziemię i spowodować wypłynięcie wody. Oglądamy odrestaurowany w latach dziewięćdziesiątych ub. wieku monument upamiętniający Imama al-Bukhari. Cały kompleks wokół mauzoleum liczy 10 hektarów. Mijamy wieżę Szuchowa (dawna wieża ciśnień) i udajemy się do cytadeli Ark. Zwiedzamy w niej meczet, salę audiencjonalną i salę tronową. Wchodzimy też do muzeum. Wśród szeregu eksponatów znajduje się tu też wycinek z gazety ze zdjęciem Leona Barszczewskiego. Był to wybitny dziewiętnastowieczny polski fotograf, archeolog i badacz kultury Azji Środkowej, a przy tym pułkownik armii carskiej. Nie jest on szerzej znany w Polsce. Do tej pory zorganizowano bodajże tylko dwie wystawy jego unikatowych fotografii. W parku przy rezydencji ostatniego emira Buchary, którym był Said Mir Muhammed Alim Chan, spacerują pawie. Wewnątrz znajduje się spora kolekcja waz chińskich oraz rzeźba przedstawiająca atamana Jermaka. Obiad zjadamy w restauracji Art w byłym karawanseraju (zupa mastawa z ryżem, mięsem i ziemniakami oraz chicken bulili, czyli kurczak z ziemniakami i cebulką). Po wyjściu z lokalu robimy sobie grupowe zdjęcie. Jeszcze tylko dom kupca i działacza komunistycznego o nazwisku Fajzułła Gubajdułłajewicz Chodżajew, meczet piątkowy z XVI wieku, 46.metrowy minaret , medresa, meczet Magoki Attari i możemy iść do hotelu. Wieczorem wypad na piwo w ogródku nad wodą z fontannami i muzyką. Wesoła zabawa niemal do północy. Spotykamy parę turystów z Polski. Podróżowali motocyklem po Kirgistanie, ale do Uzbekistanu musieli przylecieć samolotem. Wtorek 20.lipca Pierwszy dzień Świąt Barana (Kurban Bayramı), inaczej ofiarowania. Jest to najważniejsze święto muzułmańskie. Potrwa trzy dni. Na ten dzień mamy zaplanowaną wizytę w zakładzie ceramiki w Gilduvan, kąpiel w jeziorze Aydarkul i wieczór na pustyni z noclegiem w jurtach. Wcześniej jednak fotografujemy 40.metrowy minaret w Vobken, a po obejrzeniu wytwórni porcelany z trzystuletnią tradycją, zakupach i poczęstunku, odwiedzamy cmentarz wojenny. Tu dygresja. W trakcie pobytu w Uzbekistanie przejechaliśmy ponad cztery tysiące kilometrów samochodami i ponad tysiąc pociągiem. Na trasie tej wyprawy natknęliśmy się na wiele polskich śladów. Wspomnieć warto przede wszystkim o polskich cmentarzach wojennych, których na terenie Uzbekistanu znajduje się ponad dwadzieścia. Odwiedziliśmy dwa z nich: w Karmanie (Navoi) i w Shahrisabz. Na tym pierwszym, położonym nieco na uboczu, spoczywa ponad dwustu zmarłych z chorób i wycieńczenia żołnierzy i cywilów, którzy wraz z armią Andersa maszerowali w stronę Iranu. Przypominają mi się tu słowa wiersza, w którym Leon Pasternak pisał co prawda o zupełnie innej armii, ale przecież los żołnierza jest wszędzie jednaki: „Znad spienionej Syrdarii i z aułów Kirgizji jadą chłopcy do armii walczyć w polskiej dywizji. Twarz z tęsknoty wychudła tylko błyszczą się oczy Żegnaj – niebo południa! Żegnaj – mroźna północy!”. W Karmanie po raz kolejny doświadczyliśmy uzbeckiej gościnności. Kiedy po chwili zadumy pod obeliskiem upamiętniającym zmarłych wpisywaliśmy się do książki pamiątkowej (w tym roku przed nami był tu tylko polski konsul), z pobliskiego domu wyszła kobieta z dużą miską świeżo umytych winogron i zaczęła nas częstować. Z naturalnym szczerym uśmiechem pozowała też chętnie do zdjęć. Symboliczny polski cmentarz (ten właściwy został zniszczony przez władze sowieckie) w Shahrisabz położony jest przy głównej ulicy, niemal dokładnie naprzeciw meczetu. Na pamiątkowej tablicy widnieje napis w języku polskim i uzbeckim: „Tu spoczywają Polacy 256 żołnierzy Armii polskiej na Wschodzie gen. Wł. Andersa i osoby cywilne byli jeńcy więźniowie sowieckich łagrów zmarli w 1942 r. w drodze do Ojczyzny, Cześć ich pamięci”. Mówiąc o armii Andersa wspomnieć warto, że w czasie jej formowania i ewakuacji z ZSRR attaché ambasady RP w Moskwie był Ksawery Pruszyński. W opowiadaniu „Trębacz z Samarkandy” opisał on rzekomy występ polskiej orkiestry wojskowej przed mauzoleum Tamerlana, którego motywem przewodnim miał być hejnał mariacki. Według uzbeckiej legendy zagranie tego hejnału przez trębacza z Polski miało odwrócić klątwę nałożoną za ugodzenie strzałą hejnalisty z Krakowa. Sęk w tym, że historia z tatarską strzałą to również legenda. Jezioro Aydarkul znajduje się przy granicy z Kazachstanem. Powstało w roku 1969, gdy na skutek powodzi wywołanej przyborem wód w Syr-darii nie wytrzymała tama na Zbiorniku Czardarskim i zalane zostało słone zapadlisko. Do zachodniej części jeziora dojeżdżamy wąską, szutrową drogą. Akwen jest płytki, falująca lekko woda - ciepła i słonawa. Oprócz nas kąpie się spora grupa Uzbeków. Jeden z nich pyta, skąd jesteśmy. Kiedy mówimy, że z Polski, dopytuje czy u nas jest morze… Kilkadziesiąt kilometrów od jeziora, w głębi pustyni, znajduje się obozowisko jurt Sputnik. Oczywiście nie są to oryginalne jurty, w jakich mieszkali niegdysiejsi koczownicy. Przypominają je tylko kształtem i może materiałem, z którego zostały wykonane. W środku stoją łóżka, jest też oświetlenie i wentylator, a na zewnątrz toalety z kafelkami i ciepłą wodą. No, ale dla turystów i taka namiastka jest wystarczająca. Jeżeli jeszcze przejechali się na ubrudzonych łajnem baktrianach, to już mogą czuć się jak prawdziwi nomadowie…. Na kolację dostajemy aż 6 rodzajów sałatek,. Do tego zupę, mnóstwo mięsa i ziemniaków oraz kieliszek wódki Taszkenckiej. Za piwo Pulsar (3,6% alkoholu) na czeskiej licencji trzeba zapłacić równowartość dwóch dolarów. Po kolacji siadamy wokół rozpalonego ogniska. Na niebie widać wielki wóz i zmierzający w stronę pełni księżyc. Gdzieś w oddali lekko się błyska i dochodzą pomruki grzmotów. Do ogniska podchodzi Kazach, stroi dumbrę i zaczyna śpiewać. Wykonuje głównie miejscowe utwory ludowe, ale zna też Katiuszę. Gorzej z naszymi ulubionymi sokołami i zieloną Ukrainą. Śpię w jurcie wraz z rodzinną trójką z Kutna (matka z córką i synem). Mimo pracującego wentylatora jest dość gorąco i duszno. Środa, 21 lipca Obfite śniadanie: naleśnik, jajko, parówka, ryż, kasza, ser, kiełbasa, konfitury z pigwy i z malin, masło, chleb domowy, ciasteczka, herbata i kawa. Przed dziewiątą wyjeżdżamy do Nawoi. Tu przesiadamy się do chevroletów napędzanych gazem i po wyjeździe z miasta względnie wygodną szosą skręcamy w wyboistą polną drogę, by wkrótce dotrzeć do kanionu Sarmishsay w górach Karatau. Jego dnem płynie strumyk, a na skalistych zboczach można wypatrzeć petroglify pochodzące z ery kamienia łupanego. Przedstawiają one najczęściej sylwetki ludzi i zwierząt. Przy okazji warto wspomnieć, że duże skupisko petroglifów odkryli kilka lat temu polscy archeolodzy pod kierownictwem dr Małgorzaty Kot. Co prawda nie w górach Karatau, a w Czatkalskich w północno-zachodniej części Uzbekistanu, lecz w żaden sposób nie umniejsza to ich sukcesu. W powrotnej drodze nasze auto z silnikiem dostosowanym do spalania metanu nie dało rady wjechać z pasażerami pod górę. Chcąc nie chcąc, musieliśmy wysiąść i trochę pomaszerować. Dobrze, że nie musieliśmy pchać samochodu… W Shahrisabz śpimy w hotelu Kesh Palace. To najlepszy jak dotąd obiekt noclegowy. Do dyspozycji mamy lodówkę, czajnik, kosmetyki, szlafroki, basen i ładną restaurację z obfitym bufetem na śniadanie. Jedyny minus to dość powolny internet. Czwartek, 22 lipca Shahrisabz (dawniej Kesh) zwiedzamy w towarzystwie miejscowej przewodniczki Sabony. Jest młoda, elokwentna, ładnie śpiewa i za wyjątkiem twarzy jest szczelnie zakryta od stóp do głowy. Zaczynamy od cmentarza wojennego, o którym już wyżej wspominałem, a potem tradycyjnie już oglądamy cały zespół zabytkowy rodzinnego miasta Tamerlana, wędrując przez fortecę, podziwiając rekonstrukcje portali pałacu Timura i jego pomnik (pod tym ostatnim robimy sobie kolejne pamiątkowe zdjęcie). Zachodzimy także do muzeum makamy z lokalnymi instrumentami muzycznymi. To tutaj Sabona prezentuje nam próbkę swoich możliwości wokalnych. Dalej jest medresa, meczet piątkowy, karawanseraj przekształcony na restaurację, stary bazar z krosnami, wystawa tkactwa i podglądanie tkaczek przy pracy. Żar leje się z nieba, myśli krążą wokół zimnego piwa, a tu jeszcze Mauzoleum Timuridów z zieloną kopułą o największej średnicy w Azji Środkowej i minaret z takąż kopułą. Potem dawny zbiornik wodny Sardoba, w którym znajduje się obecnie kawiarnia i niewielkie pomieszczenie, ni to muzeum ni to pracownia artystyczna, którego właściciel od trzynastu lat wykonuje makietę portalu pałacu Timura. Będąc w Shahrisabz nie sposób nie odwiedzić krypty Timura, choć wcale nie ma pewności, że jego szczątki znajdują się właśnie w tym miejscu. Po południu jedziemy przez góry do Boysun. Mieszkają tu głównie Tadżycy. Tym razem zatrzymujemy się w Grand Hotelu. Nazwa tyleż nobilitująca, co myląca.. W rzeczywistości hotelik jest na etapie wyposażania i daleko mu do innych imienników. Internet jest słabiutki, a obsługa restauracji długo każe czekać na drugie danie. Samo miasteczko jest sympatyczne. Ulice okolone szpalerami iglastych drzew, czyste aryki (odpowiednik naszych dawnych rynsztoków) i życzliwi ludzie. Piątek, 23 lipca Rano jedziemy do pobliskiego Czerwonego Kanionu (Kyzył Kanion). Jest to naturalny wytwór natury. Teraz wygląda jak kamienna pustynia, ale podobno wiosną pokryty jest ziołami i kwitnącymi makami. Jego długość wynosi 30 kilometrów. Zbocza są strome, a samo zejście na dno kanionu wymaga nieco sprawności i znajomości terenu. My idziemy z przewodnikiem, który prowadzi nas po śladach kóz i owiec. Nie wdając się w szczegóły powiem tylko tyle, że na sam dół odważyło się zejść niespełna dwie trzecie składu naszej grupy. Podobno to niezły wynik. Inna sprawa, że oprócz trudności technicznych we znaki dawało się palące słońce. W samym Boysun odwiedziliśmy jeszcze malutkie Muzeum Etnograficzne z dywanami i suzani, po czym pojechaliśmy do Samarkandy. Samarkanda wita nas ukwieconymi rondami i obsadzonymi szpalerami platanów alejami. Nasz hotel Emir znajduje się w dzielnicy cygańskiej, w pobliżu Registanu. Jest on dość przyzwoity, ale mieliśmy pecha, gdyż przez pierwsze cztery godziny naszego pobytu nie było tu prądu ani wody, nie wspominając już o internecie. A jak widział Samarkandę wspomniany już dziewiętnastowieczny wędrowiec Rengarten? Samarkanda składa się z dwóch dzielnic: sartyjskiej i rosyjskiej. Dzielnica sartyjska, jak zwykle, zaniedbana, niechlujna - rosyjska bardzo porządna. Ulice wysadzone drzewami, wiele jest tu pięknych magazynów i dorożek, ułatwiających komunikację. Mieszkania drogie, ale za to utrzymanie bardzo tanie. No cóż, ulice nadal są wysadzane drzewami, a utrzymanie nie jest drogie. Nieco wcześniej, bo w latach 1885-86, przez te okolice podróżował Gabriel Bonvalot, który opisał swoje wrażenia w książce "Przez Kaukaz i Pamir do Indii". Jego wyprawa miała inny charakter niż wędrówka Rengartena, ale jej trasa pokrywała się na niektórych odcinkach. Wreszcie w oparach leciutkiej mgiełki ukazała się nam Samarkanda; minęliśmy przedmieścia i wkroczyliśmy do dzielnicy rosyjskiej, spowitej w gęstą zieleń. Od razu skierowaliśmy się do ogrodu botanicznego, którego dyrektorem był pan Newiewski, nasz dawny znajomy. Rozlokowaliśmy się wygodnie w słomianej chacie. W Samarkandzie skończył się pierwszy, wielki etap naszej podróży. Znowu znaleźliśmy się w Rosji, w tej Rosji, która zaprowadziła porządek najpierw w Turkiestanie, potem w Ferganie (…). Jak widać, on też zwrócił uwagę na samarkandzką zieleń. Co do mgiełki, to też ją zaobserwowałem. Powstaje w wyniku unoszenia przez wiatr pustynnego piasku. Wieczorem odbyłem samotny spacer na Registan. Była pełnia. Na deptaku mnóstwo ludzi, całe rodziny spacerujące z dziećmi. Ładnie oświetlone budynki. Nad tym wszystkim pomnikowa postać poprzedniego prezydenta Karimowa. Sobota 24 lipca Rano do hotelu przyjechała laborantka, żeby pobrać od nas wymazy na test PCR. Bez tego nie moglibyśmy opuścić Uzbekistanu. Koszt 17 dolarów. Tym razem naszą przewodniczką jest Tadżyczka imieniem Wasila. W przeciwieństwie do Sabony z nieodległego przecież Shahrisabz, ubrana jest tylko w długą żółtą sukienkę na ramiączkach. Oglądamy najpierw obserwatorium astronomiczne Mirzy Ulugbeka, wnuka Timura. Niewiele co prawda z niego zostało, ale można sobie wyobrazić jego dawny wygląd na podstawie rycin. Odnotować należy, że w muzeum znajduje się dzieło Jana Heweliusza „Prodromus astronomiae...”, a na jednej z rycin jego obserwatorium w Gdańsku. Dalej klasycznie: grobowiec proroka Daniela ze źródłem z uzdrawiająca wodą i drzewem pistacji z dziuplą na składanie intencji modlitewnych; mauzoleum Shohizinda (żyjący król), gdzie pochowana jest między innymi mleczna matka Timura i siostra Shirin Beka Oko (piękne kopuły zdobione majolikami); grobowiec emira Timura i td i td. Wzmaga się upał. Jest ponoć 44 stopnie C w cieniu. Informacje o koligacjach Timuridów wpadają jednym uchem, a wypadają drugim. Przestaję notować i ograniczam się tylko do pstrykania fotek. Zbyt duży natłok informacji, żeby to wszystko ogarnąć, zwłaszcza gdy nie jest się znawcą historii tego regionu. Ponownie Registan (miejsce na piasku). Tym razem w dzień. W trzech dawnych medresach znajdują się teraz obiekty handlowe. Turystów jest jak na lekarstwo, a i to głównie miejscowi. Żal mi trochę wyczekujących na klientów handlarzy. Kupuję to i owo, żeby choć trochę ich wspomóc. Czas wolny na bazarze wykorzystuję na zjedzenie samsy i wypicie zimnego piwa (razem zaledwie dwa dolary). Po południu oglądamy jeszcze na przedmieściach Samarkandy manufakturę papieru. Wytwarzany jest z kory gałązek morwy. W jednym z sąsiednich domów spożywamy uzbecką kolację z winem oraz mini występem folklorystycznym. Wieczorem zaś, w gronie uczestników wycieczki, celebrujemy składkową imprezę pożegnalną. Nasza przygoda z Uzbekistanem dobiega powoli końca. Jest wódka, wino i dobry nastrój. Rzadko zdarzało mi się podróżować z tak zgraną grupą, a był to już mój 65 wyjazd zagraniczny i 58 odwiedzony kraj. Niedziela 25 lipca Rano wyjeżdżamy do Urgut. Tu przesiadamy się do marszrutek typu Damas i jedziemy do zagajnika z tysiącletnimi platanami. W jednym z nich jest dziupla wielkości pokoju. W małym sklepiku kupuję Ayran (napój na bazie maślanki). Nie zwracam uwagi na to, że jest przeterminowany, więc bardzo szybko i intensywnie odczuwam konsekwencje swojej lekkomyślności. Na szczęście na ogromnym bazarze w Urgut, gdzie spędziliśmy półtorej godziny, nie brakowało toalet... Po południu wróciliśmy do Taszkentu, gdzie zaczęła się nasza przygoda z Uzbekistanem. Po drodze obfotografowaliśmy tzw. wrota Timura i aleję bocianów (wielopiętrowe gniazda na słupach energetycznych). Ponownie zamieszkaliśmy w hotelu Star. Jeszcze raz cytat z Rengartena: W Taszkencie znajdują się dwa kluby, seminarium nauczycielskie i dwa gimnazja: męskie i żeńskie. W tej okolicy mieszkają Tadżykowie i Uzbekowie. Grasuje tu mniej złośliwa febra niż w Bucharze, a lubo wydarzają się trzęsienia ziemi, ale nie są zbyt silne i niebezpieczne. Ciekawostki: Polska kojarzona jest z Lewandowskim i Tadeuszem Dołęgą Mostowiczem. Jeżeli na dwupasmowej drodze ktoś nie ustępuje z lewego pasa, to zazwyczaj omija się go z prawej, bez zbędnego trąbienia. Nagminne jest przechodzenie przez barierki odgradzające pasy jezdni i przebieganie tuż przed nadjeżdżającymi samochodami. Też tolerowane. Dostęp do internetu ma około 50 procent mieszkańców Uzbekistanu, a na Facebooku jest zarejestrowanych milion kont. Ireneusz Gębski

Żaden utwór zamieszczony w serwisie nie może być powielany i rozpowszechniany lub dalej rozpowszechniany w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny) na jakimkolwiek polu eksploatacji w jakiejkolwiek formie, włącznie z umieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody TIME S.A. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części z naruszeniem prawa tzn. bez zgody TIME S.A. jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.